Luật cờ tướng

Cờ tướng chơi trên các giao điểm, không phải trong ô. Bàn cờ có chín đường dọc và mười hàng ngang, nên có chín mươi điểm để đặt quân. Đỏ đi trước, rồi hai bên đi luân phiên.

Mọi hình bên dưới đều do chính đoạn mã đang bắt lỗi các ván cờ trên trang này vẽ ra, và những điểm được đánh dấu là các nước nó thật sự cho phép. Nếu có lúc nào hình và luật lệch nhau thì bản dựng sẽ hỏng.

Bàn cờ, sông và cung

Hai thứ trên bàn cờ làm đổi cách quân đi, nên gọi tên chúng trước khi nói tới quân thì tiện hơn.

• Sông (hà) là khoảng trống vắt ngang giữa bàn, giữa hàng thứ năm và hàng thứ sáu. Tượng không bao giờ qua sông, còn Tốt qua sông rồi thì được thêm một hướng đi.
• Cung (cửu cung) là ô vuông ba nhân ba ở mỗi đầu bàn, có vẽ hai đường chéo bên trong. Tướng và hai Sĩ không bao giờ ra khỏi đó — chín điểm, suốt cả ván.

Ngoài hai thứ đó, không còn gì trên bàn cờ chắn đường. Không nhập thành, không bắt tốt qua đường, không phong cấp gì hết.

Nhìn nhanh

Tướng (帥 / 將)

Tướng đi một điểm lên, xuống hoặc sang ngang, và không bao giờ rời cung. Nó hoàn toàn không có nước đi chéo, nên đứng giữa cung thì Tướng có bốn nước chứ không phải tám.

Mất Tướng là thua ván. Tướng còn bị một điều luật mà cờ vua không có — xem hai Tướng đối mặt ở dưới.

Sĩ (仕 / 士)

Sĩ đi ngược lại với Tướng: nó đi chéo một điểm, và cũng bị nhốt trong cung. Cộng lại, Tướng và hai Sĩ cả ván chỉ đi tới được đúng chín điểm ấy.

Sĩ là quân giữ nhà. Gần như không bao giờ đáng đem Sĩ ra khỏi chỗ sớm, vì Tướng mất cả hai Sĩ thì bị chiếu bí dễ hơn hẳn.

Tượng (相 / 象)

Tượng đi chéo đúng hai điểm — thành hình chữ 田 — và không bao giờ được qua sông. Nó chỉ giữ phần sân nhà, ngoài ra không làm gì khác.

Tượng cũng bị cản. Nếu điểm nằm đúng giữa đường chéo đã có quân — của bên nào cũng vậy — thì Tượng không đi nước đó được. Người chơi gọi là cản mắt Tượng (塞象眼).

Mã (傌 / 馬)

Mã đi một điểm thẳng, rồi một điểm chéo hướng ra ngoài — đúng hình chữ L của Mã cờ vua, và dừng lại ở cùng những điểm ấy. Khác ở chỗ Mã cờ tướng không nhảy qua quân.

Một quân nằm ở bước thẳng sẽ chặn hai nước bắt đầu bằng bước đó. Đây là cản chân Mã (蹩馬腿), và là điều người mới hiểu sai nhiều nhất: quân cản nằm ngay cạnh Mã theo hàng hoặc cột, không bao giờ nằm ở bước chéo.

Xe (俥 / 車)

Xe đi bao xa tuỳ ý theo một hàng ngang hoặc một đường dọc, và ăn quân đầu tiên nó gặp. Nó đúng là quân Xe của cờ vua, và mạnh hơn hẳn mọi quân khác trên bàn — đáng khoảng hai con Mã.

Bàn cờ rộng mà quân thì thưa, nên Xe có đường thoáng từ rất sớm. Đưa Xe ra trước đối phương chính là phần lớn lý thuyết khai cuộc.

Pháo (炮 / 砲)

Pháo là quân cờ vua không có. Khi đi, nó đi như Xe, bao xa tuỳ ý trên một đường thẳng, nhưng chỉ qua các điểm trống. Khi ăn quân thì nó làm điều không quân nào khác làm được: phải nhảy qua đúng một quân — màu nào cũng được — rồi ăn quân đầu tiên ở phía bên kia.

Quân bị nhảy qua gọi là ngòi (砲架). Phải có đúng một ngòi, hai thì đã thừa — vì vậy Pháo mạnh nhất khi bàn cờ thoáng và gần như vô hại khi bàn cờ chật, ngược hẳn với mọi quân còn lại.

Tốt (兵 / 卒)

Tốt — nhiều người còn gọi là Chốt — đi một điểm thẳng về phía trước và ăn quân cũng bằng chính nước đó. Không có nước đi đôi ở lần đầu, không ăn chéo và không phong cấp.

Qua sông thì khác. Từ lúc đó Tốt đi ngang một điểm được, và làm được gần gấp ba so với trước. Nhưng nó vẫn không bao giờ lùi, nên một quân Tốt đã vào sâu đất đối phương là quân không đường về.

Hai Tướng không bao giờ được đối mặt

Nếu hai Tướng đứng trên cùng một đường dọc mà giữa chúng không còn quân nào, thế cờ đó không hợp lệ. Bạn không được đi nước tạo ra nó, và nước nào làm lộ ra thế đó thì đơn giản là không có để đi.

Người chơi gọi là lộ mặt tướng (白臉將). Đây không phải chuyện lạ cho vui: nó quyết định nhiều ván cờ tàn, vì Tướng của chính bạn thành quân tấn công dọc một đường trống.

Chiếu tướng, chiếu bí và hết nước đi

Đánh vào Tướng là chiếu tướng, và bạn buộc phải đỡ. Không đỡ được là chiếu bí, và bạn thua.

Đây là điều làm mọi người chơi cờ vua bất ngờ: hết nước đi hợp lệ là thua. Không phải hòa. Bên không bị chiếu nhưng không còn quân nào đi được là đã thua ván (困斃). Ở cờ vua đó là hòa cờ và mỗi bên nửa điểm; ở cờ tướng đó là thua trắng.

Ván cờ kết thúc thế nào

Chiếu mãi là bất ngờ thứ hai. Ở cờ vua, chiếu lặp mãi là hòa và thường là cách cứu ván. Ở cờ tướng đó là thua cho bên đi chiếu, nếu chỉ mình bên đó không chịu đổi nước.

Trang này theo cuốn luật nào

Các phán định ở đây theo Luật Cờ tướng Thế giới 2018 (WXF). Có bốn chỗ nên nói thẳng, vì bản thân cuốn luật không nhất quán và vì chúng tôi muốn gọi tên chỗ còn thiếu hơn là lấp liếm nó.

• Lặp thế cờ tính là ba lần. Chỗ này WXF tự mâu thuẫn — điều 3.2.B nói bốn lần, điều 19.8 nói ba lần. Chúng tôi theo luật Trung Quốc 2020, điều 23.1, tức là ba.
• Bắt quân liên tục (長捉) được phán định ở dạng thường gặp. Trong một thế lặp không có chiếu, bên nào nước nào cũng đuổi bắt cùng một quân không được bảo vệ thì thua — Mã hoặc Pháo đuổi Xe vẫn tính dù Xe được bảo vệ. Các trường hợp hiếm hơn trong sách luật, như quân bị ghim, Mã bị cản hay hai quân thay nhau đuổi, được tính là hòa.
• Giới hạn số nước chiếu ở điều 8 của WXF chưa được cài đặt. Cuốn luật nói khi đếm tới ngưỡng hòa vì không ăn quân, nước chiếu chỉ được tính tối đa mười nước. Chúng tôi chỉ đếm một trăm nước đi mà không quân nào bị ăn.
• Không bao giờ tuyên bố hòa vì thiếu quân. Số quân còn lại có còn thắng được hay không là việc của trọng tài, nên chúng tôi không đụng tới và để hai bên tự quyết.

Nếu một phán định ở đây khác với trọng tài thì trọng tài đúng — và chúng tôi muốn nghe về điều đó. Muốn thử chưa? Mở một bàn cờ hoặc giải một thế cờ tàn. Hoàn toàn mới với cờ tướng? Hãy bắt đầu ở cách chơi.